Haïtiaanse toestanden in Brazilië? 'Welnee', antwoorden de meesten, en 'toch wel' zeggen sommigen. De gesprekken zijn te zien in een documentaire van het Braziliaanse kunstenaarscollectief Frente 3 de Feveiro, die in Kunsthal Kade draait. Steeds valt de naam 'Haïti': de mislukte staat, waar gewapende groepen de macht in handen hebben. Dreigt dat gevaar ook in Brazilië, vragen de videokunstenaars op blije plekken in het land - op het strand, bij het carnaval - en in de minder blije: de favela's waar muren gebouwd worden en de politie wapens draagt. Niks aan de hand, zegt de politie, feesten mag mits in het weekend en niet te laat en zolang het maar geen verboden funk is. Dat klinkt behoorlijk repressief vindt ook een antropoloog die in de film aan het woord komt: groepjes gewapende politiemannen verjagen in de favelas groepjes gewapende drugsdealers, om te zorgen dat het veilig blijft in de witte wijken verderop in de stad. Haïti dus.

Als museumbezoeker word je in deze video al meteen meegenomen in de complexe machtsverhoudingen in Brazilië, geteisterd door armoede, racisme, drugsproblemen, corruptie, geweld. Dit is een heel ander Brazilië dan hoe het zich internationaal profileert in aanloop naar de Olympische Spelen, blij en zonnig en zorgenloos. Nu alle ogen op Brazilië zijn gericht, zien ook kunstenaars de kans schoon om zichtbaar te worden. Zij vertellen een heel ander verhaal en vinden daarvoor ruimte in Nederlandse tentoonstellingsruimtes: in Stroom in Den Haag, het Nieuwe Instituut in Rotterdam, in Museum Beelden aan Zee de expositie 'Brasil Beleza?!' - let op het vraagteken - en in Kade 'Soft Power. Arte Brasil'.

'Soft' want kunst is een zachte kracht naast gewapende politieagenten in een land dat tot 1984 een dictatuur was, waar duizenden mensen werden gemarteld en honderden zijn 'verdwenen'. Maar wel 'power', want deze kunst is een aanklacht. Die zachte macht zie je in de video 'Confronte' van Cinthia Marcelle, die acrobaten met fakkels liet jongleren op straat. Leuk, feestelijk, maar wel weten ze het verkeer tegen te houden. Vergelijk dat maar met carnaval, feestelijk en tegelijk een manier van het volk om de straten in te nemen en de macht op de hak te nemen. Al ligt dat misschien ook weer anders in een ex-socialistische dictatuur, waar militaire parades zogenaamd dienden ter meerdere eer en glorie van het volk.

Omdat Brazilië een complex land is, analyseren de kunstenaars bestaande beelden om achter dat uiterlijk een verholen waarheid te vinden. Carla Zaccagnini combineerde twee economisch optimistische tijdschriftcovers: 'Time' uit 1956 met een portret van president Kubitschek die Brasilia liet bouwen, naast 'The Economist' uit 2009 met de kreet 'Brazil takes off'. Daarnaast vertoont ze twee tekenfilms: Disneys Carioca Joe uit 1942 naast Rio uit 2011, allebei met pratende papegaaien. Hierin herken je succesvolle stereotypen van Brazilië, als land van het moderne denken en van geintrappende tropische vogels. Die stereotypen zijn veel te onschuldig, begrijp je als Zaccagnini er een poster uit de dictatuur tussen plakt. Zij is een van velen in de tentoonstelling die Brazilië neerzetten als een land met geheugenverlies. Dat geeft kunstenaars een rol: want door het verleden te vergeten, is het heden er nog nooit op vooruit gegaan.

En dus is het een tentoonstelling met affiches, pamfletten, documentaire beelden. Toch is het geen boze expositie. De spandoeken gaan er over in kunst, in de vorm van grafische posters of schildersdoek. Eerder is het een tentoonstelling vol tegenstellingen, zoals belichaamd door de dubbelfiguur Simone / Sergio, in een video van Virginia de Medeiros. Zij was een film aan het maken over Simone, een drugsverslaafde travestiet in een achterstandsbuurt. Tijdens het filmproces kreeg Simone door een overdosis een religieuze openbaring, waarna ze als Sergio door het leven gaat. Sergio is een evangelisch prediker die zichzelf bestempelt als ex-homoseksueel. In het videodrieluik zie je beelden van Sergio en Simone naast elkaar, alsof ze toch tegelijk bestaan. Je blik schiet heen en weer: wie is nu echt, wie heeft zichzelf gevonden? Zijn zowel Sergio en Simone mensen die zich voor de gek houden? En zo ja, is dat een symbool voor Brazilië?

Zo is in Kade veel te zien en nog veel meer, kritiek naast schoonheid, rauwe installaties naast sierlijke tekeningen, waardoor de tentoonstelling alle kanten uitwaaiert. En dat is goed. Want een vernauwde visie, dat is precies waar dit land afstand van moet nemen.



'Soft Power. Arte Brasil', t/m 28 augustus in Kunsthal Kade, Eemplein 77, Amersfoort (NL). Openingstijden di-vr van 11-17 u, za-zo 12-17 u. www.kunsthalkade.nl (foto: Affiches Grafica Fidalga, 2016)