Loading
 
 
sandrasmets.nl / oude kunst / redouté
Hoftekenaar van koning en keizer
(NRC Handelsblad, 14 februari 2013)

Het moet 1792 of 1793 zijn geweest, de guillotine kwam in zicht. En toch, zelfs in de gevangenis had het Franse koningspaar Marie-Antoinette en Louis XVI nog aandacht voor schoonheid – althans, zo ging later het verhaal. De koning zou er een zeldzame nachtbloeiende cactus cadeau hebben gekregen en ontbood de botanisch hoftekenaar, Pierre-Joseph Redouté (1759-1840), om dit wonder te tekenen. Het is een twijfelachtig verhaal, maar wel exemplarisch voor Redoutés status. Aan zijn uiterlijk had hij die populariteit niet te danken, door de adel beschimpt om zijn lelijkheid en kolenschoppen van handen, en ook zijn eenvoudige afkomst hielp niet, die een oorzaak zou zijn van zijn problemen met lezen en schrijven. Maar wat een prachtige lelies zou hij gaan tekenen, boven die telkens ietwat onbeholpen signatuur. Wie dat contrast van dichtbij wil zien, kan nu terecht in een expositie van deze 'Rembrandt van de rozen' in het Teylers Museum.

Redouté ontvluchtte al jong het eenvoudige leven in de Belgische Ardennen waar hij opgroeide. Op zijn 13e ging hij het huis uit en kwam al zwervend door Europa bij botanisch tekenaars terecht, die hem onderrichten in de wetenschapskunst van de Verlichting: elke plant zo duidelijk mogelijk natekenen, met alle details en bloeifasen. Redouté bleek talent te hebben. Zijn prenten belandden in botanische boeken die pasten bij de rationele nieuwe tijd, die vroeg om het in kaart brengen van de natuur. Het was een tijd van ontdekkingen. De aarde bleek ouder dan gedacht, het heelal groter, de natuur omvangrijker, en wie een nieuwe plant ontdekte mocht die op zijn naam zetten - een garantie voor onsterfelijkheid.

Het ging dus niet alleen om schoonheid. De expositie begint met prenten van distels en schimmels, vaak zwart-wit, en een minipaddenstoeltje dat Agaricus Reduteus mocht heten: Redouté had het zelf ontdekt, tussen de wortels van een grote Braziliaanse importplant. Inmiddels is het die benaming kwijt, maar de naam Redouté leeft voort als kunstenaar. Zijn vroege tekeningen ogen nog wat stijfjes, tekenen van decorum, maar gaandeweg zie je ze zwieriger worden, de kaders van het papier doorbrekend, lelies die wuft van het papier en perkament af dansen – hij aquarelleerde op vellum, de gave huid van doodgeboren kalveren. Dit zijn geen illustraties meer, dit is kunst. Redouté werd de eerste botanisch tekenaar die zelf boeken ging uitgeven, waarbij hij de namen van de botanisten wegliet – een omgekeerde wereld.

Door die boeken is de expositie voor het Teylers een thuiswedstrijd: al bij leven verkocht Redouté zijn publicaties aan het museum dat toen werd opgericht, ook als teken van de Verlichting. Je voelt in het museum dat zijn werk hier thuis hoort, omringd door zalen met fossielen, stenen, globes: allemaal manieren om de wereld te begrijpen en in kaart te brengen.

Het was dit wetenschappelijk aura dat hem en de zijnen redde toen zijn opdrachtgevers onder de guillotine belandden – de revolutionairen waren ook pro-Verlichting en dus pro-wetenschap. Snel werden kosmetische aanpassingen gedaan, de botanische Jardin du Roi omgedoopt tot Jardin des plantes. Ook Redouté paste zich aan, richtte zich op de markt, maar wat zal hij blij zijn geweest toen Napoleon de macht greep. De keizerin bleek dezelfde bloemenhobby te hebben als Marie-Antoinette. Als haar man op oorlogspad was, decoreerde Joséphine haar slaapkamer met tekeningen van Redouté.

Maar zijn nieuwste boek, over rozen, dat kocht het Teylers niet meer aan. De reden is onbekend, misschien was het omdat het wetenschappelijke nu toch wel echt bijzaak leek te worden. Redoutés encyclopedie van de rozen, in bruikleen in de expositie, lijkt bijna een koffietafelboek. Het oogt zo lieflijk, dat je vermoedt dat hij vooral keek naar de smaak van de adellijke jongedames die hij tekenlessen gaf. Dat maakt dit laatste hoekje in de tentoonstelling erg zoet, met dessins voor Sèvresserviezen en luxe doosjes. Maar ook hierin werd hij onsterfelijk want in onze post-keizerlijke tijden leven deze beelden voort, op de verpakkingen van zeep en wasverzachter.



Tentoonstelling: Rozen van Redouté, t/m 5 mei 2013 in Teylers Museum, Spaarne 16, Haarlem. Di-za 10-17, zo 12-17. Inl.: 023 5160960 / www.teylersmuseum.nl (foto via Teylers Museum: Redouté, Pioenroos)

sandrasmets.nl / oude kunst / redouté