Loading
 
 
sandrasmets.nl / openbare ruimte / rotondekunst

Een rondje kunst
(NRC Handelsblad, 11 februari 2013)

Overal zie je ze, rotondes om de verkeersveiligheid te verbeteren. Ze zijn een goede plek voor een kunstwerk, van een erkende kunstenaar, of zomaar iemand met een idee.

De eerste keer dat fotograaf Ruud Taal uitstapte om naar een rotonde te kijken, was in Enschede. “Hier moest ik echt even goed naar kijken. Wat staat daar toch?” Boven de verkeersstromen torende metershoog een bolvormige constructie uit waar rijen autootjes op gelast stonden, ontworpen door kunstenaar Olaf Mooij. Taals eerste rotondefoto was een feit. Daar nog over nadenkend zag hij zowaar drie rotondekunstwerken in zijn eigen buurt. “De eerste bleek een vuurbaken van K. Schippers en Gerard Knip te zijn, waarvan de brandweer na een eerste keer had verzocht die alsjeblieft niet meer aan te steken.” Na die ontdekking was er voor Taal naar eigen zeggen 'geen houden meer aan'. “Ik trek geregeld voor opdrachten het land in en ga dan steevast eerder weg om opvallende rotondes vast te leggen. Je komt er steeds meer tegen. In een half jaar tijd heb ik er honderdtachtig gefotografeerd, misschien ben ik op de helft, maar ik denk dat het een oneindig project is. Ja, je mag het een obsessie noemen.”

Wie de foto's bekijkt – Taal zoekt er nog een uitgever voor – begrijpt zijn verbazing over de verscheidenheid van de kunst en kitsch op Nederlandse rotondes – koeien, schapen, kippen, eieren, tomaten, een hele school vissen, een paaseilandbeeld, metershoge zeehelden, een van kleur verschietende ode aan het driekoppige scheerapparaat. Rotondes zijn in Nederland opgekomen vanaf de jaren tachtig, naar buitenlands voorbeeld, om de verkeersveiligheid te verbeteren. Vooral na de eeuwwisseling volgden daarop veel kunstwerken wat op zich opmerkelijk is, want afleiding lijkt in strijd met die beoogde verkeersveiligheid. Veel rotondeobjecten lijken erop te zijn ontworpen dat een automobilist maar kort kan kijken: pop-artachtige objecten die zich in een oogopslag prijsgeven. In Oosterhout staat een reuzebromtol, in Ouddorp vind je richting strand een reuzestrandstoel met bal, in Cadier en Keer markeert een gouden caravan op sokkel de toegang tot het toeristenland. Het zijn gemakkelijk leesbare objecten, maar ook deze hebben soms onvermoede metaforen. De drie ouderwetse reuzenzwaarden bij het Navokantoor in Brunssum zijn een geschenk van de gemeente en Defensie: de joint forces command als de mythische drie musketiers.

Veel rotondekunstwerken zijn gemeentelijke opdrachten met een stadsmarketinggedachte. In Onstwedde staat een ring met een diamant, omdat dit dorp zich profileert als de diamant van de omgeving. Winschoten heet de roos van de regio, en heeft een rotonde met pijlen, in een roos geschoten. In Beilen staan natuurlijk bijlen. Chaam is in een wedloop verwikkeld met Oisterwijk over wie het geografisch middelpunt van de Benelux is. Chaam zet alvast zijn standpunt kracht bij met de beeldengroep Happy People, drie figuren in de drie landenvlaggen. Taal wist het op de foto te zetten nét toen een oranje eend langsreed.

Bij die foto's hoort speurwerk, verklarende bordjes bij de rotondes zelf zijn een uitzondering. Taal ging het internet afzoeken en schreef gemeentes aan voor informatie. “De meeste vinden het heel leuk. Maar er zijn ook gemeentes die niet eens weten van wie zo'n object is. Bij Forepark, dat hoort bij Den Haag, staat een heel grote appel. De gemeente en de bedrijven wisten me niet te vertellen wie dat gemaakt heeft.” De meeste makers zijn wel bekend. Vaak zijn het kunstenaars, soms een plaatselijke ambtenaar, zoals de ontwerper van een omgekeerde globe in De Meern. En een groeiende tendens is om rotondes te laten sponsoren. Dan maken vooral hoveniers- en onderhoudsbedrijven die ook het groen op de rotondes bijhouden, er zelf een installatie. Zo legden hoveniers in Nieuw-Loosdrecht een mini-moerasje aan, compleet met oud vissersbootje.

Het aantal rotondekunstwerken groeit niet overal. In Limburg en vooral Brabant heeft Taal er veel gevonden, in Amsterdam en Rotterdam bestaan ze nauwelijks. Grote steden hebben zich nog wel eens uitgesproken tegen rotondekunst, zij vinden dat kunst andere functies in een stedelijk weefsel moet vervullen. Maar het zijn ook niet altijd overheden die de opdracht geven, particulier initiatief speelt soms een rol. “In Den Bosch zag ik een ijsbeer gemaakt van autobanden, een protestbeeld tegen milieuvervuiling en autogebruik. Dat wordt door de gemeente gedoogd, net zoals in Leiden de Trafficosaurus, een soort verkeersdino.” Soms kan een gemeente een particulier zelfs helemaal omarmen, zoals in Beesel. Kunstenaar Rik van Rijswick had in eigen beheer een gigantische draak gemaakt, van cortenstaal, een veelvoorkomend materiaal in rotondekunst. Een inwoner bracht het onder de aandacht van een wethouder waarna de gemeente zo positief was dat die besloot het te houden, als gedenkteken voor het het zevenjaarlijkse evenement van het draaksteken. Acht meter hoog is het al van ver te zien.

Al met al blijft de blik van de automobilist een punt van aandacht. Wellicht de bekendste rotondekunst is het draaiende huis van John Körmeling in Tilburg, een net-echte doorzonwoning die langzamer moest draaien om het verkeer niet af te leiden. Anderzijds begreep Taal dat in Boxtel juist expres op een rotonde een boerenhek is neergezet om het verkeer af te remmen: wie het gevoel heeft een oude boerderij te naderen, raast schijnbaar minder snel de bocht door. Van sommige rotondekunst hoeven we niet bang te zijn dat het te veel afleidt. Eén kunstwerk is zelfs helemaal niet vanuit de auto te zien: de ufolandplaats van Martin Riebeek nabij Houten. Het is de enige foto die Taal niet vanaf de grond kon maken. Ook bij Lopik is een kunstwerk nagenoeg onzichtbaar. Onder een rotonde zou voor tienduizenden euro's aan kunst begraven liggen, als monument voor de toekomst opgericht door een inmiddels wegbezuinigde kunstinstelling. Om de schat te markeren hing er een pijl boven. Die is verdwenen. Nu resteert enkel een grasheuveltje.

De website van Ruud Taal: www.xcphotos.nl (foto: rotondes in Enschede (kunstwerk Olaf Mooij) en in Onstwedde, gefotografeerd door Ruud Taal)

sandrasmets.nl / openbare ruimte / rotondekunst