Loading
 
 
sandrasmets.nl / fotografie / ulay
In de camera verandert Ulay zijn lichaam in beeld
(NRC Handelsblad, 9 februari 2016)

'Wat gebeurt hier?' zie je de bezoekers vertwijfeld denken. Het is 1976 en publiek is samengekomen op een fototentoonstelling van Ulay (1943). Tegenwoordig is de als Frank Uwe Laysiepen geboren Duitse kunstenaar bekend van zijn performances, vooral die in samenwerking met Marina Abramovic, minder bekend is dat hij al jaren fotografeert. Een fototentoonstelling dus in 1976, maar toen het licht aan ging, begonnen de geëxposeerde werken te vervagen. Niet gefixeerd losten de fotografische zelfportretten voor ieders ogen op in een groot zwart niets. Wat het begin van een expositie moest zijn, was meteen het eind. Toch een performancekunstenaar die Ulay, zelfs als fotograaf.

Helemaal verloren zijn ze niet, want Ulay heeft deze 'Fototot' destijds wel gefilmd. De filmbeelden zitten in een videoportret in een andere tentoonstelling met andere foto's door Ulay, namelijk polaroids vanaf de jaren zeventig. Deze bewaart hij in een privédepot in Amsterdam in stof- en vochtdichte kisten – afgekeken van Charlie Chaplins goed geconserveerde filmarchief – en laat weinigen toe, vertelt hij hij in het Fotomuseum. “Mensen maken kunst om te communiceren. Ik niet, ik hamster.”

Maar, dat is niet helemaal waar. Hij begon zijn polaroids juist wel als communicatie: hij maakte portretfoto's die hij meteen aan diegene cadeau gaf – bijna ook een performance. Instantfotografie, populair bij zowel kunstenaars als amateurpornografen die niet met een rood hoofd naar de ontwikkelaar durfden, werd rond 1970 ontwikkeld door Polaroid. Het hoofdkantoor zat in Amsterdam, waar Ulay, opgegroeid in een gedemoraliseerd naoorlogs Duitsland, eind jaren zestig met een geleende auto en platzak heen trok om zich aan te sluiten bij de Provo's. Hij ontdekte de Polaroidfotografie. Foto's snel ter plekke klaar, dat paste bij zijn nomadische bestaan. Hij fotografeerde anderen en zichzelf: veel in travestie, pumps en poses, lichaamsdelen in close-up waar hij collages van bouwde. In die mensbeelden zocht de vroeg wees geworden Ulay zijn identiteit, hopend dat een foto die kan vangen.

Polaroid zag wel wat in Ulays fotografische zoektocht en bood hem een ongelimiteerde hoeveelheid film en camera's – kom daar nog maar eens om. En het werd nog beter. Ulay kreeg toegang tot een unieke manshoge Polaroidcamera in Boston. Dat leverde magische beelden op, blijkt in het Nederlands Fotomuseum. Hij kon er ín de camera kruipen, zijn lijf in beeld veranderend. Het mooiste is die ene foto uit 1990 waarop hij met zaklampjes tekent op de lens, vervolgens zijn hand erop duwend zodat zijn handafdruk als signatuur achterblijft. Hierna volgden meer afdrukken met donker en licht, bijna zwarte stillevens met een brandende kaars of glas water. De combinatie van performancekiekjes uit de jaren zeventig naast monumentale stillevens uit de jaren negentig maakt de expositie rommelig, al overlappen ze ook, als een onderzoek hoe je met techniek lichamelijkheid oproept en vasthoudt.

Dat vasthouden werd nog een punt: polaroids bleken minder houdbaar dan gedacht. Dat weet ook de Rabobank dat enkele van Ulays foto's kocht die, door het Fotomuseum extra conserverend behandeld, onderdeel zijn van deze spaarzaam belichte expositie – niet nog een Fototot alsjeblieft. En nee, vragen over zijn identiteit heeft zijn kunst niet beantwoord, zegt Ulay. Hij is simpelweg opgehouden zichzelf deze vragen te stellen.

Ulay / Polaroids, t/m 1 mei 2016 in het Nederlands Fotomuseum, Wilhelminakade 332, Rotterdam. Di-vr 10-17u, za-zo 11-17u. www.nederlandsfotomuseum.nl

sandrasmets.nl / fotografie / ulay